अष्टाध्यायी अध्ययन के प्रयास

तो मैंने फिर एक बार अष्टाध्यायी पढना प्रारम्भ किया था। (फिर एक बार और प्रारंभ साथ साथ लिखने से मुझे बहोत पाप लगेगा ऐसा लग रहा है पर..). विषयवस्तु समझना ज्यादा क्लिष्ट नहीं लगा जिसमें ९९% कारण आचार्य थे। पर मेरी दो अक्षमताओं के चलते पढाई जैसी चलनी चाहिए ऐसी नहीं चल रही थी।

वैसे तो वस्तुओं को कठंस्थ कर पाने का सामर्थ्य प्रारम्भ से ही बहोत अधिक नहीं था पर गत कुछ वर्षों में तो वो मैंने पूर्णतया खो दिया था। ऐसा होने के मुख्य तीन में से दो कारण थे, १) जब जो चाहिए वो गूगल या हार्ड डिस्क में है ऐसा विश्वास हो जाने से पिछले दो दशक से स्मृति का उपयोग करना बिलकुल छोड दिया था। (जबकि ऐसा करना मूर्खता है यह समझ में आये भी कुछ समय हो गया पर नष्ट हुआ सामर्थ्य पुनः प्राप्त करने के लिये पुरुषार्थ कौन करेगा?) २) मन ने ये दृढ विश्वास कर लिया था की अब मैं कुछ भी कठंस्थ नहीं कर सकती इसका अर्थ यह था की सूत्रपाठ अथवा धातुपाठ तो छोडो, रामः रामौ रामाः भी मेरे बस की बात नहीं थी।

दूसरी अक्षमता यह थी की कुछ हद तक एक बार समझ लेने पर भी वस्तुओं को भूल जाती थी। यह समस्या का निवारण हलाकि पहेली समस्या की भांति असंभव नहीं था। (ठीक है, पर्याप्त पुरुषार्थ करने पर असंभव तो पहेली समस्या का निवारण भी नहीं होगा..). इसके दो समाधान हो सकते थे। मैं अकेले घर बैठे पढने के बदले समूह अध्ययन का हिस्सा बनूं अथवा कोई ऐसे व्यक्ति को पकडूं जिसे मैंने जो पढा है वो पढा सकूं। पर यह दोनों रास्तें बहोत बंधनकारी तथा महेंगे (शक्ति व्यय की दृष्टि से) लगने से मैंने नहीं लिये। तो अब क्या करें?

एक मार्ग था। मैंने कंप्यूटर को पढाने का निश्चय किया। पर एक समस्या और थी। मुझे कोई प्रोग्रामिंग लैंग्वेज नहीं आती थी। पर्याप्त मात्रा में ठोकरें खाने के बाद एक पुस्तक मिली - A byte of python. लेखक शिक्षक की उंगली पकडके सिखना प्रारम्भ किया और पता ही नहीं चला कब वो उंगली छोडके आगे का मार्ग स्वयं (google / stackexchange की दुनिया में) ढूंढना प्रारम्भ हो गया। एक लम्बे लगने वाले प्रयत्न के उपरांत मेरे प्रोग्रामने सर्वप्रथम शब्द 'भागः' बनाया। (output given at the end)

कोई मनुष्य के बदले कंप्यूटर को पढाने का फायदा यह था की वो स्वयं कुछ भी नहीं समझेगा इसलिए जब तक मैं ठीक ठीक समझके ठीक ठीक समझा नहीं पाती, वो सही परिणाम नहीं देगा। पर एक नुकसान भी था। वो ये की जिस उद्देश्य से उसको पढाना प्रारम्भ किया था उसकी पूर्ति होना तो दूर, यह उलटा पड सकता था। (क्योंकि जब एक बार कंप्यूटर को समझा दिया है तो वो सदा याद रखेगा - मुझे याद रखने की क्या आवश्यकता है?)

पर यह एक रसप्रद प्रयोग बना। मेरा पढना पढाना zero knowledge reserve के साथ चल रहा था. यानि,जीतनी बातें अष्टाध्यायीकी आचार्य से सीखी (https://archive.org/details/Ashtadhyayi-Prathamavritti) उतनी का प्रोग्रामिंग कर दिया और उतना प्रोग्राम करने के लिए जीतनी python आनी चाहिए उतनी सिखी। इसका अर्थ यह भी था की जैसे ही मैं अगला पाठ पढती - जो पूर्व सीखी वस्तुओं को विस्तारित करता, मेरा अब तक का सारा काम ध्वस्त हो जाता। मेरा प्रोग्राम सही अर्थमें iterative पद्धति से आगे बढ रहा था। दो तीन महीने बाद एक बहोत ही उत्कृठ तथा उपयोगी साइट http://ashtadhyayi.com/ मिली जिससे सीखना और सरल हुआ। ऐसे ही आगे चलके http://avg-sanskrit.org/sutras/ से भी लाभ मिला।

वैसे यह प्रयास मेरी अनियमितता से अछूता नहीं रहा। बिच बिच में १-२ महीने ध्यान कहीं और भटक जाना स्वाभाविक रहा पर इस बार अवकाश थोडा लंबा ही चला है। ६ महीने हुए ध्यान भटके हुए पर ईश्वर ने चाहा तो कुछ दिनों में इसपे फिर कार्य हो पायेगा। (in a way this post also serves to remind myself to restart working on this front. as of now, I fear I have not only forgot almost all Ashtadhyayi learning as before, but also some of what my program does too.)

--------------------------------------------
`https://archive.org/details/Ashtadhyayi-Prathamavritti में सर्वप्रथम शब्द 'भागः' बनाया गया है जो इस समय मेरा प्रोग्राम कुछ ऐसे बनाता है।

धातु: भजँ॑_सेवायाम् से ['भाव', 'क्रिया के अपने भाव को कहेने के अर्थ में'] अर्थ में 1 विभक्ति 1 वचन का शब्द बनाना है
['धातु'] के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
इतसंज्ञा होने के पश्चात् धातु है: भज् और ['अँ॑'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
भज् धातु से भाव अर्थ में 3.3.18 सूत्र से घञ् प्रत्यय होता है
['घञ्'] प्रत्यय की संज्ञा ['कृत'] भी है
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: अ और ['घ', 'ञ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
धातु का अधिकार/प्रकरण समाप्त
अङ्गस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
घञ् प्रत्यय को मानके अंगकार्य:
['7.2.116 अतः उपधायाः', ['भ', 'अ', 'ज'], '->', ['भ', 'आ', 'ज']]
['7.3.52 चजोः कु घिन्ण्यतोः', ['भ', 'आ', 'ज'], '->', ['भ', 'आ', 'ग']]
घञ् प्रत्यय को मानके अंगकार्य समाप्त होने पर स्थिति है: [['भ', 'आ', 'ग'], ['अ']]
अङ्गस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
['प्रातिपदिक']
ङ्याप्प्रातिपदिकात् के अधिकार में प्रवेश
इतसंज्ञा होने के पश्चात् विभक्तिप्रत्यय है: स् और ['उँ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['अङ्ग', 'पद - प्रत्यय सहित']
ङ्याप्प्रातिपदिकात् का अधिकार/प्रकरण समाप्त
अङ्गस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
सुँ प्रत्यय को मानके अंगकार्य:
सुँ प्रत्यय को मानके अंगकार्य समाप्त होने पर स्थिति है: [['भ', 'आ', 'ग', 'अ'], ['स']]
अङ्गस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
['पद - प्रत्यय सहित']
पदस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
पूर्वत्रासिद्धम्
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: र् और ['उँ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['8.2.66 ससजुषो रुँः', ['भ', 'आ', 'ग', 'अ', 'स'], '->', ['भ', 'आ', 'ग', 'अ', 'र']]
['8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः', ['भ', 'आ', 'ग', 'अ', 'र'], '->', ['भ', 'आ', 'ग', 'अ', 'ः']]
पदस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
भज् ( भजँ॑ ) धातु से भाव अर्थ में 1 विभक्ति 1 वचन में भागः शब्द बनता है
---------------------------------

लोलुवः शब्द वो ऐसे बनाता है

धातु: लूञ्_छेदने से ['क्रियासमभिहारे', 'क्रिया को बार बार करने के अर्थ में'] अर्थ में 1 विभक्ति 1 वचन का शब्द बनाना है
['धातु'] के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
इतसंज्ञा होने के पश्चात् धातु है: लू और ['ञ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
लू धातु से क्रियासमभिहारे अर्थ में 3.1.22 धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् सूत्र से यङ् प्रत्यय होता है
['यङ्'] प्रत्यय की संज्ञा ['सनादि'] भी है
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: य और ['ङ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
6.1.1 एकाचो द्वे प्रथमस्य ['ल', 'ऊ', 'य']
6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः ['ल', 'ऊ', 'य']
6.1.5 उभे अभ्यस्तम् ['ल', 'ऊ', 'य', 'ल', 'ऊ', 'य', 'अ']
6.1.9 सन्यङोः
['6.1.66 लोपो व्योर्वलि', ['ल', 'ऊ', 'य', 'ल', 'ऊ', 'य', 'अ'], '->', ['ल', 'ऊ', 'ल', 'ऊ', 'य', 'अ']]
धातु का अधिकार/प्रकरण समाप्त
['धातु'] के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
लूय धातु से क्रियासमभिहारे अर्थ में 3.1.34 वार्तिकम्  अज्विधिः सर्वधातुभ्यः सूत्र से अच् प्रत्यय होता है
['अच्'] प्रत्यय की संज्ञा ['कृत'] भी है
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: अ और ['च'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['2.4.74 यङोऽचि च', ['ल', 'ऊ', 'ल', 'ऊ', 'य', 'अ'], '->', ['ल', 'ऊ', 'ल', 'ऊ']]
धातु का अधिकार/प्रकरण समाप्त
अङ्गस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
---------अभ्यासकार्य----------
['7.4.59 ह्रस्वः', ['ल', 'ऊ', 'ल', 'ऊ'], '->', ['ल', 'उ', 'ल', 'ऊ']]
['7.4.82 गुणो यङ्लुकोः', ['ल', 'उ', 'ल', 'ऊ'], '->', ['ल', 'ओ', 'ल', 'ऊ']]
---------अभ्यासकार्य समाप्त----------
अच् प्रत्यय को मानके अंगकार्य:
7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुण प्राप्ति
1.1.4 न धातुलोप आर्धधातुके गुण/वृद्धि निषेध
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: उव् और ['ङ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['6.4.77 अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ, 1.1.53 ङिच्च', ['ल', 'ओ', 'ल', 'ऊ'], '->', ['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व']]
अच् प्रत्यय को मानके अंगकार्य समाप्त होने पर स्थिति है: [['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व'], ['अ']]
अङ्गस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
['प्रातिपदिक']
ङ्याप्प्रातिपदिकात् के अधिकार में प्रवेश
इतसंज्ञा होने के पश्चात् विभक्तिप्रत्यय है: स् और ['उँ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['अङ्ग', 'पद - प्रत्यय सहित']
ङ्याप्प्रातिपदिकात् का अधिकार/प्रकरण समाप्त
अङ्गस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
सुँ प्रत्यय को मानके अंगकार्य:
सुँ प्रत्यय को मानके अंगकार्य समाप्त होने पर स्थिति है: [['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व', 'अ'], ['स']]
अङ्गस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
['पद - प्रत्यय सहित']
पदस्य के अधिकार/प्रकरण में प्रवेश
पूर्वत्रासिद्धम्
इतसंज्ञा होने के पश्चात् प्रत्यय है: र् और ['उँ'] वर्णो की इतसंज्ञा हुई है
['8.2.66 ससजुषो रुँः', ['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व', 'अ', 'स'], '->', ['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व', 'अ', 'र']]
['8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः', ['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व', 'अ', 'र'], '->', ['ल', 'ओ', 'ल', 'उ', 'व', 'अ', 'ः']]
पदस्य का अधिकार/प्रकरण समाप्त
लूय ( लूञ् ) धातु से क्रियासमभिहारे अर्थ में 1 विभक्ति 1 वचन में लोलुवः शब्द बनता है

Healthy lifestyle as per Ayurved

So, we all are focused on immune system strength, and ways not to get exposed to sickness. Good time to recap what we knew always thanks to our Rishies but as if we are in competition to be bigger idiots, most of us kept walking in opposite direction.

• Dincharya
• Ritucharya
• Sadvritt

Dincharya
Deals with Aahar, Vihar. Key points are,

• Sleep at regular time, good sleep, Wake up in Brahma muhurt
• Shuddhi routines
• Eating at regular times twice a day

More:
http://www.iosrjournals.org/iosr-jnhs/papers/vol4-issue3/Version-4/H04344648.pdf
https://www.researchgate.net/publication/322498812_Role_of_Dincharya_Regimen_towards_Attaining_Positive_Health
https://www.wjpmr.com/download/article/43012019/1550559428.pdf


Ritucharya
Deals with changes in aahar, vihar based on how seasons affect Vata, Pitta, Kapha balance.

• Hemant/Shishir: Grow more strong and exercise, avoid cold in shishir.
• Vasant: Eat light, kapha pacifying diet, no daytime sleep
• Greeshma: Sweet, light, cooling food, reduce exercise
• Varsha: easily digestible food to handle weakened, vitiated digestive fire, boiled water, avoid exertion
• Sharad: Manage vitiated Pitta. light, cooling diet, virechan, blood letting.

More:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3361919/
https://www.easyayurveda.com/2012/11/14/ritucharya-ayurvedic-seasonal-regimen-3rd-chapter-ashtang-hriday/


Sadvritt
Deals with Vihar, Vichar. for physical, social and metal health.

• Be truthful, independent, confident, modest
• Don't believe everything you see/hear, don't suspect everything either
• Don't let success/failures affect you emotionally
• Don't procrastinate, don't rush to things without giving proper thought.
• Admire good and learned, be nice to friends and all living beings, avoid bad people
• do not reveal your failures and insults
• Cover mouth while coughing, sneezing, yawning..
• Dont keep any relationship with bad people, do not oppose good people.
• Eat after giving food to needy, dont eat at crowded place, dirty food or if served by unfriendly person.
• Make best use of time, don't envy others, don't reveal secrets
• Do not desire to be happy alone, do not desire other's property

its a detailed topic. see below for more,
https://www.researchgate.net/publication/318293454_SADVRITTA_CODE_OF_RIGHT_CONDUCTS_IN_AYURVEDA
https://www.easyayurveda.com/2018/09/03/sadvritta-code-of-conduct/

So far I haven't mentioned herbs. There is a reason for it. and its not that I consider them 'outside' of Ayurved but normally so much (undue) emphasis herbs get when one speaks of Ayurved, that as a reflex, I take a stance of ignoring them completely - at least initially.

वैसे भी कहा जाता है के पथ्य के बिना औषधि का कोई उपयोग नहीं और पथ्य हो तो औषधि का कोई उपयोग नही। तो मैने पथ्य से प्रारंभ किया। and, while पथ्य comes before औषधि, Ayurved doesn't start with pathya either.

Ayurved is knowledge about how to best maintain Sharir/Man in best of conditions for long time, for a purpose. that purpose is, to use these tools for our स्वार्थ - अभ्युदय तथा निःश्रेयस की प्राप्ति। आयुर्वेद वो ज्ञान है जो हमें अभ्युदय तथा निःश्रेयस की प्राप्ति के साधनों को स्वस्थ रखने के लिये कैसे उनको समदोष समधातु तथा सत्व गुण प्रधान बनाये रखे यह मार्गदर्शन करता है। जिससे हम आध्यात्मिक अधिभौतिक तथा आधिदैविक विपत्तिओं से बचते हुए लक्ष्य प्राप्ति में आने वाली बाधाओं से बचें।

Coming to herbs,

Contrary to how I might have sounded, I absolutely highly regards herbs. my apparent disregard at the start of the thread had nothing to do with herbs. It was rather to an approach that turns blind eye towards recognising sharir and man as sadhan and accepting one's responsibility towards keeping these tools in best shape by pathya aahar, aachar, vichar and directly jumps to herbs as solution for an ill defined problem.

Far from having disregard, I have such high regards for those excellent-sustainable, co-existence promoting relationship established between herbs and us by our Rishis that I wont even like to categories them all as Aushadhis but argue they be included under pathya.

Cant imagine our kitchens without all those spices. I sometime wonder how western bodies manage without those personal body-guards? While they fall under pathya category when used in spice quantity, most of them can become full fledged Aushadhi too. but even beyond them, we have few more herbs/formulations that can be great addition to daily routine. Let me start with what I may put next only to sakshat dhanvantari.

A Rasayan, Tridosh balancing, Triphala is almost 50% of herbal part of Ayurved for me.

Triphala is something to be used as first resort as well as last resort. I see it as a gridlock breaker - when you have put yourself in a such mess that all remedies are now too harsh for you, Triphala can be trusted to lovingly ease the situation and slowly make space for more direct action. and of course, if its the first and the last resort, it also exists everywhere in the middle too. I guess there would be hardly any formulation that goes without having triphala in it. it helps get rid of ama, balances tri dosh, is anti ageing (Rasayana), protects against aagantuk vyadhies too. that's all you need right?

okay, but how do you say this in allopathic terms?

Triphala is,

- antibacterial

- antiviral

- antioxidant

- anticancer

- hepatoprotective

- immunomodulatory

- anti inflammatory

- GI protective

- antidiabetic

- improves HDL/LDL ratio

- Radioprotective

- good for eye (anti cateract, dry eyes)

- anti ageing

...

...

I think you get the point.

To know more, you can simply go to https://ncbi.nlm.nih.gov/pmc/ and type triphala with effect you want to search for or simply google with nih included in search words.

I will leave you with couple of random results that google gave me.

https://ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6052535/

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5567597/

When I was getting interested in Ayurved, in initial days had come across a (true) story. It was a blog or something. Story teller had heard of a Vaidya who would treat all aliments very effectively. Out of reverence and desire to learn, the story teller visits the Vaidya (who is at some remote village). When he sees the Vaidya giving Aushadhi to one after the other patient, each with different problem, he is baffled. Everyone one got the same thing as Aushadhi - it was Ashwagandha (if I remember correctly).

Learning Ayurved is far dream for me (Ayurved to chhodo, pre-requisite Sanskrit me bhi koi daal nahi gali abhi tak to), but I kind of have my Ashwagandha.

Its Haldi.

From infections to Cancers, skin problems to Alzheimer’s, arthritis to asthma, liver, kidney, high sugar level, we don't even realise on how many fronts Haldi fights to protect us. Guess, it would be stupid of me say things every one of us knows anyway. So let me move to next..

I was introduced to the benefits of next two single herbs I want to talk about by reading/hearing about two similar cases.

Both were about patients with lungs problem where after treating the patient for long enough, kin of patients were told by doctors- nothing can be done now.

in first case, it was father of a son in his 20s who was told this. He, not doctor/vaidya himself, not knowing where to go was asked to wait for death of his twenty something son in 3-4 days.

He searched for sanjivani for his son with intensity that only he could, and after two days he gave garlic to his son..

This story had huge emotional impact on me. I am still a great fan of garlic years after reading that story, now not because of the story, but because of garlic itself.

Now, above was something I had read somewhere on internet but next is something experienced by someone well known in real life.

Essentially same story and after being given up by doctors, patient was given Kariyata (Kalmegh) kadha three times a day by his caretakers. he too recovered in few days. I had not even heard of Kariyata before this. Today, I can say getting to know it was one of the best things happened to me.. I wont talk about it much here and wish you go and discover its amazing benefits yourself.

Last two single herbs I want to talk about ARE magic herbs. The way I see them is how I see sunlight and water for a plant deprived of them or as Guru and Mother to someone with Avidya or needing care. 

They are Ajwain and Shatavari.

I call Ajwain, a vatakaphhar, aampachak, krumighna magic herb as most number of vyadhi are due to vata and in today's lifestyle, ama

One needs to manage pitta though, specially if he has already vitiated that too. would need to know how, how much, when to use ajwain to get magic out of it, be it in unbearable muscle pain or toothache, long standing indigestion or to get rid of more deep seated ama.

In allopathic terms (mining of herbs), it is anti fungal, antioxidant, antimicrobial, hypo lipidemic, anti hypertensive, antispasmodic, bronchodilating, abortifacient, anthelmintic and antifilarial and more..

here is one link talking about ajwain, to see more from this angle, as usual you can search nih+ajwain.

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3358968/

Second magic herb, Shatavari, is again a Rasayan.

Study links.

1. Its protective effect against postmenopausal bone loss. 

http://www.ayujournal.org/downloadpdf.asp?issn=0974-8520;year=2009;volume=30;issue=3;spage=317;epage=317;aulast=Japee;type=2

and, next study is kind of we should see more often. A study attempting to look at the problem and solution rather than aimed at finding some 'drug' that can be sold.

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3215317/

यद्यपि मैंने अभि तक कुछ जडीबुटीओ को रामबाण, जादुई, साक्षात धन्वंतरि के पश्च्यात जो है जैसी उपमाओ से अलंकारित किया है, यही उपमाओ की अधिकारी अन्य अनेक औषधियां है जिनमें से कुछ एक के नाम निचे लिखे है।  

लवंग

सुंठ / अदरक

कलोंजी

गिलोय

पुनर्नवा

भूमि आमला

कचनार

नीम

मंजिष्ठा

यष्टिमधु

गुगळ (गुग्गुल)

पिप्पली

काली मिर्च

भृङ्गराज

ब्राह्मी

शंखपुष्पी

जटामांसी

विडंग

अनेक भस्में

Data insufficiency in understanding Covid

Because most Covid victims are with pre-existing problems, to really understand what it does, to whom and how much (which should be essential for any reaction from Govt to individual level), data set we analyse should at least have,

• Total deaths expected (for season),
• Total deaths with covid,
• Normal deaths by causes
• Deaths by causes with covid
• Normal comorbidities
• Covid deaths comorbidities

Plus like there are attempts to capture skewness in Covid victims for parameters like Male/Female, Blood Group, comorbidities, similar data should be captured for Unaffected/mild/sever/victims for parameters like below and others to make data readable.

• Food habit (Veg/NonVeg, Traditional/Western, fresh/processed)
• Alcohol consumption
• Smoking,
• Treatment and outcome (Allopathy/Ayurved/other TM/combination + change in post survival health)

Lets take few hypothetical examples for a hypothetical city/state/country with population of 4 cr. for the active period (say three months) of outbreak to demonstrate how a plain 'death' number doesn't tell you much. (Examples are deliberately showing different sides extreme points for easier understanding)

Here, it appears that,
Example 1: Only those who would have anyway died have died, i.e. no extra deaths and yet Covid death number stands at huge 50k.
Example 2: More total deaths with same covid deaths, i.e. most died like 1 above but few who would have lived for next few months if not infected, died few months earlier due to covid. i.e. extra deaths over longer period is zero.
Example 3: Compared to 1 & 2, covid deaths are less by 10k at 40k but here, 10k extra have died who would not have died in ultra short term and 5k in short term which makes this a worse scenario compared to 1 & 2.
Example 4: deaths attributed are drastically lower at 10k and yet its similar to 3.
Example 5: death count similar to 4, but all are extra deaths and huge no. comes from with no pre-existing conditions.
Example 6: Something similar to what we think when we see numbers now.

My guess is, reality would be somewhere between 3 to 6, but unless we know what it is (together with skewness data), there is no way to tell how big and what kind of problem is this and what kind of short/medium and long term (sustainable) changes will help.

I dont know if/how/how much data can be collected, but our Vaidyas could also profile unaffected/mild/sever/dead cases based on Vata, Pitta, Kaph and Satv, Rajas, Tamas, dhatus etc balance/imbalance and other relevant classifications.

हरियल

ગુજરાતી સંસ્કરણ: https://ekakinchan.blogspot.com/2019/12/blog-post.html
----------------------------------
१.
दिसंबर आधे से ज्यादा बीत चुका था पर अभी शीतलहर जैसे हालत नहीं थे। हाँ धूप सेकने में आनंद आये उतनी ठंड तो थी ही. मैं हर दिन की भांति गंगा किनारे की मेरी मनपसंद जगह पर प्रवासी पक्षी दिख जाये उस आशा में खडी थी। उतने में कुछ दूर हलकी सी हलचल लगी तो मैंने कैमरा उस तरफ किया। देखा तो एक छोटा गिरगिट १५-२० फुट दूर पेड पर पत्तों के पीछे से मेरी तरफ देख रहा था. ये सोच कर की वो मुझसे डर रहा है, मैं थोड़ा पीछे हटने ही वाली थी के वो छिपने के बदले पूरा बहार आ कर धूप सेंकने लगा। मैंने भी पीछे हटने के बजाय उसका फोटो ले लिया और वो भी और पास जा कर।

लेकिन जिस तरह से मेरे वहां होने से डरा नहीं बल्कि मुझे तो वो उपर से आश्वस्त लगा, वो कुछ मेरी समझ में नहीं आया. पहले तो कभी कोई गिरगिट ने मेरा खास स्वागत नहीं किया था। पर जैसे ही मैं वहां से जाने लगी तो उसी पेड पर बैठा हुआ एक कौवा दिखा। अब समझ में आया की गिरगिट मुझे ढाल बना कर धूप सेंक रहा था।

ऐसा ही कुछ थोड़े दिन पहले भी हुआ था जब एक छोटी गिलहरी ने गुलाबी मैना के समूह ने मुझसे दूरी बनायीं रखी थी उसका उपयोग करते हुए मेरे पास के फुलों से अपनी पेट पूजा कर ली थी।

यहाँ मैं इस बात पर जोर देना नहीं चाह रही हूँ की हमारे आसपास के पशु पक्षी हमारा उपयोग कैसे करते है, वह तो एक सामान्य बात है (जैसे मेरे बहुत से पक्षी मित्रों ने मुझे उन्हें खाना देना, पानी रखना तथा उसकी सुरक्षा करना ऐसे काम दे रखे है), पर यहाँ तो ऐसे लोग जिनसे मेरी जान पहचान बिलकुल नहीं है तथा वो मनुष्य से व्यवहार करने के अभ्यस्त भी नहीं है, तदुपरांत भी उन्होंने presence of mind दिखाते हुए कैसे वर्तमान परिस्थिति में अपने लिए जो श्रेष्ठ था वो कैसे चुना।

पूरी तरह से अनजान तथा आकस्मिक आन पड़ी परिस्थिति में दो एक दूसरे से अपरिचित व्यक्तियों ने कैसे संवाद स्थापित किया उस बारे में एक बात याद आ रही है। जो अगली कडी में.
--------------------------
२.

लगभग ग्यारह बजे थे। बाहर कुछ गडबड लगी, थोडी देर तो ध्यान नहीं दिया पर फिर जा के देखा तो एक शिकरा बाज जमीन पर एक बडे से पिले फल को पकडे बैठा था। उतना तो समझ में आया के दृष्टि भ्रम है इसलिए ठीक से देखने के लिए में उसकी तरफ बढी। शिकरा मुझे आती देख उड गया और वो बडा पीला फल एक हरियल (yellow footed green pigeon) था।

मेरे एकदम पास जाने पर भी वो बिलकुल नहीं हिला और मेरे उसको उठा कर अंदर लाने पर भी कोई प्रतिक्रिया नहीं की. पूरी रात चली बारिश से वो पानी में भिगोये हुए स्पॉन्ज की तरह भीगा हुआ था। थोडा घायल था पर ऐसे ठीक ठाक लग रहा था। पर डरा हुआ बहुत ज्यादा था। 

थोडी देर उसको अकेला छोडना ही अच्छा होगा यह सोच कर मैंने उसके सामने पानी, मुरमुरे (लाई) रखे, उसको साफ किया, घाव पर हल्दी डाली और दूर चली आयी। मुरमुरे देने के पीछे मेरा आशय उसको तुरंत कुछ खिलाने से ज्यादा मित्रता का हाथ बढाना था। वो तो लेकिन अपना मुंह दीवार की तरफ करके आँख बंध करके बैठ गया न उसने खाने की तरफ कोई ध्यान दिया, न मेरे मित्रता के प्रस्ताव पर। एक दो बार मैंने दूर से ही उससे बात करने का प्रयत्न किया तो वो अपने शरीर को दीवार के और पास धकेलने लगा।   

ऐसे ही तीन घंटे निकल गए। वो अभी भी डरा हुआ सा दीवार की तरफ मुंह करके सो रहा था। हालांकि अब वो मेरे उससे बात करने को स्वाभाविकता से ले रहा था भले ही प्रतिक्रिया कुछ भी न दी हो। देर से ही सही मुझ में अक्ल का संचार हुआ। गूगल किया के हरियल खाते क्या है। देखा तो वो तो फल खाते है। तो अब मैंने उसके सामने संतरे की चिर रखी। बंध दिख रही आँखों के किनारे से उसने संतरे की तरफ देखा। और अचानक ही उसके हावभाव पूरे बदल गये। उसने संतरे की तरफ देखा फिर मेरी तरफ फिर संतरे की तरफ और अब उसकी आंखें पूरी खुली थी डर उसमें कहीं नहीं था बल्कि अब वो विश्वास और आशा से भरी हुई थी। उसकी गरदन जो अब तक कंधों के बीच में धसी हुई थी अब ऊंची थी तथा और ६० seconds बाद वो दीवार नहीं मेरी तरफ मुंह करके बैठा था। खाने में अभी भी उसने कोई रुचि नहीं दिखायी।

कुछ देर बाद उसने उडने का प्रयास किया। लेकिन छोटी सी बंध जगह जिसको हम मनुष्य घर कहते है वो उसे बिलकुल समझ नहीं आयी और वो यहां वहां ठुक के अंत में कुछ ४ फीट की ऊंचाई पर एक पाइप पकड के बैठ गया। इससे वो फिर से खूब डर गया और अपनी लाक्षणिक दीवार में मुँह वाली मुद्रा धारण करके बैठ गया। वो भले ही निराश हुआ पर मैं इस प्रकरण से आशान्वित हो गयी। उसके न मात्र पैर, आंखें और सामान्य स्वास्थ्य ठीक ठाक था, उसके पंख भी ठीक थे। और जहां तक उसमें पुनः विश्वास जगाने की बात थी, मुझे विश्वास था के जो एक बार हुआ था तो फिर से भी होगा। में उसको अमरूद देती हूँ, कोई प्रतिक्रिया नहीं। संतरा, नहीं। केला, नहीं। पानी, नहीं। वो जैसे पत्थर की मूरत बन गया था। 

उत्साह लेकिन बहुत उपयोगी वस्तु है। मुझे पता था क्या करना है। मैं उसके पास की खिडकी खोलती हूँ। वहां मच्छरजाली लगी हुई है इसीलिए हरियल को बहार से कोई भय नहीं है। मै रोटी के छोटे छोटे टुकड़े करके मेरे babbler (सात भाई) मित्रों को बुलाती हूँ। वो तुरंत ही आते है और खूब जोर जोर से चिल्लाते हुए आनंद के साथ रोटी पर टूट पडते है। हरियल के पास इनके आनंद से अछूता रहने का विकल्प ही नहीं है। वो पुनः मेरी तरफ मुंह करके बैठता है और मुझे पता है के अब वो कभी भी दीवार की और नहीं मुडेगा। 

इसके पश्चात निचे की अंतहीन पुनरावृत्ति प्रारम्भ होती है। 

मैं उसके पास हर एक फल और पानी बारी बारी ले कर जाती हूँ। वो किसी वस्तु में रुचि नहीं दिखता। मैं फिर भी उसको खाने का आग्रह करती हूँ। वो अपना सर बाये दायें बाये दायें धीरे तथा उसके पश्चात द्रुत गति से घुमाता है। अपनी चोंच खोल बंध करके जैसे मुझे चले जाने के लिए भी कहता है। मैं तथापि डटी रेहती हूँ। मुझसे बात करने का कोई अर्थ नहीं है यह सोच कर वो अपनी गरदन पूरी घुमाकर मुंह अपनी पीठ में डालकर सो जाता है। मैं हार स्वीकार करती हूँ अगले १-२ घंटों के लिये। जिसके बाद इस पूरी प्रक्रिया की पुनरावृत्ति होती है। 

दूसरे दिन की सुबह। मैं उसे आगे वाले रूम में ले जाने का तय करती हूँ। वो लेकिन इस बात पर तैयार नहीं होता के मैं उसे पकडूं। मैं उसे अपने हाथ पे बैठने को कहती हूँ जो उसको ठीक लगता है। मनुष्य के हाथ पर सवारी करता हुआ जब वो घर को प्रवासी कुतूहलता से देखता हुआ जाता है तो वो क्या सोचता होगा। की ये भूमिबद्ध प्राणी विचित्र है तथा मूर्ख भी पर कदाचित जितने कुख्यात है उतने भी बुरे नहीं है?

खैर हम आगे वाले कमरे में पहुँच जाते है। मेरी इच्छा है की वो खिड़की के पास वाली मेज पर बैठे। पर महाशय की इच्छा मेरी इच्छा से मेल नहीं खाती। अब उसे मेरे हाथ से उतरना नहीं था। जैसे जैसे मैंने उसे हाथ से उतरने की प्रेरणा दी ऐसे ऐसे मेरे हाथ पर उलटी और चढता गया और अपने शरीर को मेरे हाथ से दृढता से चिपका रखा। जैसे तैसे मैंने उसे मेज पर बिठाया। आगे का दरवाजा खोल कर फिर babblers को बुलाये। वो घर के अंदर आते है, मेज के आस पास हो हल्ला करते है थोडी देर सोचते है की हरियल के फल को भी अपना ही समझे या नहीं पर फिर ऐसा न करते हुए चले जाते है। दरवाजा खुला है हरियल को जाना हो तो वो जा सकता है पर उसकी ऐसी कोई इच्छा नहीं है। वो तो बस शांति से खिडकी के बाहर देखता रहता है। 

उसको आ कर २२ घंटे हो चुके है पर अभी तक उसने कुछ भी खाया पिया नहीं है। वो अगर शक्ति खाने के पाचन में न लगाकर स्वाथ्यलाभ में लगाना चाहता है तो ऐसा ही सही पर एक बूंद पानी भी नहीं? मुझे अब थोडी चिंता होने लगी है। हाँ यह तो है के पिछले २२ घंटों में वो उत्तरोत्तर ज्यादा स्वस्थ लग रहा है। मैं बहार जा के हरियल के मनपसंद दो अलग अलग पेड के बढिया से पके हुए फल ले आती हूँ। वो उसको भी नहीं देखता। बस शांति से बैठा खिडकी के बाहर देखता रहता है।

लगभग उसी समय जब कल उसको शिकरा ने पकडा था वो अचानक अशांत हो उठा। उसे बाहर जाना है। अभी के अभी। वो खिडकी से बाहर जाने का प्रयत्न करता है पर वहां मच्छरजाली लगी है। दीवार छत से टकरा कर प्रवेशद्वार के ऊपर परदे के रॉड पे जा बैठता है। मैं दौड कर दरवाजा खोलती हूँ। वो बाहर नहीं जाता। मैं मेरा हाथ ऊपर करके उसको आने को कहती हूँ, वो हाथ पर आ जाता है। मैं हाथ निचे लाती हूँ और वो खुले दरवाजे के सामने है।  वो अभी भी नहीं उड जाता है। मैं आगे बढती हूँ और अब हम खुले आकाश के निचे है। मैं उसे कहती हूँ की उसको अपनी दुनिया में लौटते हुए देख मुझे अत्यंत प्रसन्नता होगी पर अभी जाना है या नहीं उसका निर्णय उसे ही करना है। यदि वो अभी पूरा आश्वस्त नहीं है तो जितना चाहे उतना यहाँ रह सकता है। अभी के अभी जाना अनिवार्य नहीं है।

वो मेरी बात सुनता है फिर ऊपर देखता है। एक एक करके आस पास के सारे वृक्ष का निरीक्षण करता है फिर मेरी तरफ एक लंबे बिना कोई जल्दी वाले पल तक देखता है और अब उसके पैरो ने मेरा हाथ नहीं पकडा उसका भार अब उसके पंखों ने उठाया है। उसी नीम के पेड पर जा कर बैठता है जहां से कल गिरा था।

इससे आगे कहानी कहना सरल नहीं है। उसको अपनी दुनिया में लौटते देखने का आनंद और वो तीव्र संवेदना जो अचानक हुए ये ज्ञान से उत्पन्न होती है के अब तक आपका सम्पूर्ण चित्त जिस वस्तु में लगा था वो अपनी दुनिया में लौट चूका है दोनों साथ साथ कह पाना असम्भव सा है। 

थोडे प्रयत्न के बाद हरे पिले रंग के पत्तों के बीच में बैठे हुए वही रंगो वाले उसको मैंने ढूंढ निकाला। और अचानक याद आया - फोटो? मैं दौड कर कैमरा लाती हूँ और फोटो लेती हूँ। 

फोटो में एक बात पर ध्यान जाता है जो अब तक नहीं देखा था. उसके लम्बे लम्बे नाखून। उसी के साथ एक और वस्तु का भी भान होता है - मेरे हाथ पे तीन तीन इंच लम्बे लाल और सूजे हुए निशान। उसकी हाथ पर से निचे न उतरने की हठ के समय हुए होंगे।

वो पेड पे अकेला बैठा है। मैं अकेली निचे खडी हूँ। ५ -१० मिनिट के बाद वो फिर उडान भरता है। वो मेरे सर के उपरसे पसार होता है। क्या वो ठीक से उड रहा है - मैं नर्वसनेस के साथ देखती हूँ। और ये क्या, वो आगे वाले गुलमोहर पर नहीं रुकता, और ऊंचाई पर जाता है और दूर वाले एक ऊँचे बिना पत्तों के पेड पर जाकर बैठता है। एक पल तो मुझे अपनी आँखों पर विश्वास नहीं होता। उस पेड पे हरियल का एक झुंड पहले से ही बैठा है। वो अब न तो निर्बल था न ही अकेला।

दूर से उस पेड पर बैठा हुआ मेरा हरियल एक छोटे से बिंदु से ज्यादा नहीं लग रहा था। फिर भी, एक अंतिम बार मैं कैमरा उसकी तरफ करती हूँ। एक ऐसा फोटो जिसमें मुझे यह पता हो के ये बिंदु मेरा हरियल है वह भी मेरे लिये अमूल्य होता पर जब मैं फोटो लेती हूँ तो वो ऐसा आता है। सारे पक्षी मेरी तरफ पीठ और सामने की तरफ मुँह हो ऐसे बैठे है पर मेरा हरियल मुडकर पीछे मेरी ओर देख रहा है। 

वो कहीं उतनी दूर से भी देख न ले उस डर से आँसू को रोकते हुए मैंने कहने का प्रयत्न किया, मेरी चिंता मत करना, तुम खुशी खुशी जाओ।

હરીયાળ

हिन्दी संस्करण: https://ekakinchan.blogspot.com/2019/12/blog-post_27.html
---------------------------
1.

ડિસેમ્બર લગભગ અડધા ઉપર જતો રહ્યો હતો પણ ઠંડી હજી જોઈએ એવી નહોતી જોકે તડકામાંથી ખસવાનું મન ન થાય તેવી ઠંડી તો હતી જ. હું રોજ સવારની જેમ ગંગા કિનારાથી થોડી ઊંચાઈ વાળી જગ્યાએ શિયાળુ પક્ષીઓ શોધતી ઉભી હતી.

ત્યાં નજીકમાં થોડો સળવળાટ થયો હોય તેમ લાગ્યું કેમેરાથી જોયું તો 12-15 ફૂટ દૂર એક નાના ઝાડ પર પાંચેક ફૂટની ઊંચાઈએ પાંદડાની પાછળથી સ્હેજ માથું ઊંચું કરીને એક નાનો કાચિંડો મારી તરફ જોતો હતો. મને થયું કે એ મારાથી બીને સંતાય છે એટલે હું બે પગલાં પાછા લેવા જતી હતી ત્યાં તો એ બહાર આવી તડકો તાપવા લાગ્યો એટલે વળી થયું મારી હાજરીથી એને કાંઈ ફેર પડતો નથી તો લાવ એકાદ ફોટો પાડી લેવા દે.

ફોટો તો મેં એનો પાડયો અને ઘણી નજીકથી પાડયો, પણ જે રીતે મારી હાજરી અને નજીક જવાને એણે લગભગ ઉમળકાભેર કહેવાય એવી રીતે સ્વીકાર્યું તેની મને ખાસ ગડ ન બેઠી. પહેલા તો ક્યારેય કોઈ કાંચિડો મારી ઉપર આટલો મેહરબાન નતો થયો.

થોડી વાર પછી મેં પાછા જવાની તૈયારી કરી ત્યાં મારું ધ્યાન એજ ઝાડ ઉપર બેઠેલા કાગડા તરફ ગયું અને કાચિંડાના અસ્વાભાવિક વર્તનનો તાળો મળ્યો. એ કાગડાથી બચવા ઢાલ રૂપે મારો ઉપયોગ કરી રહ્યો હતો. જતાં જતાં એને 'હવે હું જાઉં છું કાગડા નું ધ્યાન મેળે રાખજે' કહી નીકળી.

આવોજ એક પ્રસંગ થોડા દિવસ પહેલા પણ બન્યો હતો જોકે તે વખતે મારો ઢાલ તરીકે ઉપયોગ કરવાવાળી એક નાની ખિસકોલી હતી જેણે વૈયાના ટોળાએ મારાથી થોડા દૂર રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું તેનો લાભ લઈ મારી નજીકના ફૂલથી પેટપૂજા કરી હતી.

હું અહીં એ મુદ્દા પર ભાર નથી દેવા માંગતી કે આપણી આસપાસનાં પશુ પક્ષી આપણો ઉપયોગ કેવી રીતે કરતાં હોય છે. એમતો મારાં અનેક પક્ષી મિત્રોએ મને ચણ નાખવું, પાણી ભરવું અને એની ચોકીદારી કરવી વગેરે કામ સોંપેલા જ છે પણ તેઓ મને લાંબા સમયથી ઓળખે છે અને અમારી ઓળખાણ ધીમે ધીમે વધી છે. પણ અહીતો મુદ્દો તદ્દન અજાણ્યા વળી માણસ હેવાયા પણ ન હોય તેવાં જીવ પણ સમયસૂચકતા વાપરી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પોતાના વર્તનમાં કેવો ફેરફાર કરી લેતા હોય તે છે.

સંપૂર્ણ પણે અજાણી અને અણધારી પરિસ્થિતિમાં પણ presence of mind જાળવી રાખવા લગતી એક વાત યાદ આવે છે. જે આવતી કડી માં..

------------------------------------------------

2.

અગિયારેક વાગ્યા હશે. કંઈક ગડબડ લાગી છતાં થોડી વાર તો ધ્યાન ન આપ્યું પણ પછી બહાર જઈ જોયું તો જમીન ઉપર શકરો બાજ એક મોટું પીળું ફળ પકડીને બેઠો હતો.. ના એ ભ્રમ હતો એટલી તો ખબર પડી પણ સાચું શું છે તે જોવા હું તેની નજીક ગઈ. બાજ મને આવતી જોઈ ઉડી ગયો અને એ પીળું ફળ તે હરીયાળ (લીલા પીળા રંગ નું કબૂતર પ્રજાતિ નું પક્ષી - yellow footed green pigeon) હતું. મારાં એકદમ પાસે જવા છતાં તે એમનું એમ જ બેઠું રહ્યું અને એને ઉપાડીને અંદર લઈ આવી તોપણ સ્હેજ પણ વિરોધ ન કર્યો. લગભગ આખી રાત ચાલેલા વરસાદને લીધે તે પાણીમાં બોળેલા સ્પંજ જેટલું ભીનું લાગતું હતું. બહુ વધારે ઈજા થઇ હોય તેવું તો ન લાગ્યું પણ તે ખૂબ જ ડરેલું હતું.

થોડી વાર એને એકલું મૂકી શાંત થવું દેવું યોગ્ય લાગ્યું એટલે એની સામે થોડું પાણી, થોડા મમરા મૂકી, ચરક સાફ કરી, ઘા ઉપર હળદર છાંટી શાંતિથી બેસવા દીધું. જોકે વચ્ચે વચ્ચે તેની સાથે દૂરથી જ વાતો કરવાનો થોડો પ્રયાસ કર્યો પણ કોઈ જવાબ ન મળ્યો. મમરા દેવા નો આશય એને ખવડાવવા કરતાં  મિત્રતા સંદેશ દેવાનો હતો પણ એણે ના તો મમરા કે ના તો મિત્રતા સંદેશ તરફ ધ્યાન દીધું. એ તો બસ ભીંત તરફ મોઢુ કરીને બને એટલું ભીંતસરસું થઈ આંખ બંધ કરીને સૂતું જ રહ્યું.

આમ ને આમ ત્રણેક કલાક જતા રહ્યા પછી થયુ લાવ જોવા દે એ ખાય શું? ગૂગલ કર્યું તો ખબર પડી કે એતો ફળ ખાય. સંતરાની ચીરી હવે એની સામે મૂકી. એણે આંખના ખુણામાંથી સંતરા તરફ જોયું અને તે સાથે જ એના હાવભાવ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા. આંખો માં આશ્ચર્ય અને આનંદ સાથે એણે સંતરાની ચીર તરફ જોયું,પછી મારી તરફ, ફરી સંતરા તરફ.. એની ત્રણ કલાકથી ભયથી મીંચેલી આંખ હવે પુરી ખુલ્લી અને જીવંતતાથી ભરેલી હતી અને ડોક જે અત્યાર સુધી ખભાની અંદર ખોસેલી હતી તે હવે ટટ્ટાર હતી. બીજી 60 સેકન્ડ પછી એ ભીંત તરફ નહિ પણ મારી તરફ મોઢું કરીને બેઠું હતું. હજી પણ ખાવા કે પાણી તરફ તેણે કોઈ રુચિ દર્શાવી નહિ.

થોડીક વાર પછી એણે ઉડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ, વિચિત્ર નાનકડી બંધ જગ્યા જેને આપણે માણસો ઘર કહીયે છીએ તેમાં એ ચકરાવે ચડી ગયું અને જ્યાં ત્યાં ભટકાઈ ને અંતે ચારેક ફુટ જેટલી ઊંચાઈએ એક પાઇપ ઉપર બેસી ગયું. આ નિષ્ફળ પ્રયત્નથી એ થોડું હતાશ થઇ ગયું પણ તે મારાંમાં ઉત્સાહનો સંચાર કરનારો પુરવાર થયો. એની માત્ર આંખ, પગ અને સ્વાસ્થ્ય સારું હતું એટલુંજ નહિ પણ એની પાંખો પણ ઈજાગ્રસ્ત હોય તેમ ન લાગ્યું. જોકે એ ઘણું ડરી ગયું અને વળી પાછું ભીંત તરફ મોઢું કરી, આંખ મીંચી બેસી ગયું. મને વિશ્વાસ હતો કે એક વાર મેં એનો જે વિશ્વાસ પ્રાપ્ત કર્યો છે એ ફરીથી પણ કરી શકાશે એટલે મેં એને ફરીથી સંતરું આપી જોયું, તેણે જરાય પ્રતિસાદ ન આપ્યો, જામફળ, એજ ઠંડો પ્રતિસાદ, કેળું, ના.

ઉત્સાહ જોકે ખુબ ઉપયોગી વસ્તુ છે. આ વખતે હું સ્હેજ પણ મુંઝાઈ નહિ કે હવે આની બીક દૂર કરવા શું કરવું. મેં એની નજીકની એક બારી ખોલી (બારીમાં મચ્છરજાળી લાગેલી હતી એટલે એને કોઈ બહારનો ભય ઉભો થવાનો પ્રશ્ન નહોતો). બારીની બહાર મારાં babbler (વન લલેડાં) મિત્રોને રોટલીના ઝીણા ઝીણા કટકા આપી બોલાવ્યા. બોલાવતાની સાથેજ 7-8 નું આખું ટોળું ખુબ જોર જોરથી કલબલાટ કરતું એની ઉપર તૂટી પડ્યું અને મારાં હરીયાળ પાસે એમના આનંદને અવગણવાનો વિકલ્પ જ નહોતો. એણે ફરી એક વાર ભીંત તરફ પીઠ કરી અને મને ખબર હતી કે હવે એ ક્યારેય પાછું ભીંત બાજુ મોઢું નહિ કરે.

ત્યાર પછી નીચેનાની અંતહીન પુનરાવૃત્તિ ચાલુ થાય છે.

હું તેની પાસે એક પછી એક બધા ફળ અને પાણી લઇ જઈ એની ચાંચ આગળ ધરું છું, એ જરા પણ રસ દેખાડતું નથી, હું તોય એને ફળો ધર્યા જ કરું છું, એ એનું માથું 15 ડિગ્રી ડાબે, 15 ડિગ્રી જમણે એમ ધીમે થી વધુ ગતિથી ફેરવે છે વળી પોતાની ચાંચ પણ ઉઘાડ બંધ કરી જાણે મને જતા રહેવા કહે છે. હું તોય નથી જતી તો છેવટે એ ડોક વાળી, માથું પીઠમાં ખોસી સુઈ જાય છે. હું અંતે હાર માનું છું. 1-2 કલાક સુધી. જ્યાર પછી આ આખી પ્રક્રિયાની પુનરાવૃત્તિ થાય છે.

બીજા દિવસ ની સવાર. હજી સુધી એણે કાંઈ ખાધું તો નથી જ પણ પાણીનું પણ એકેય ટીપું નથી લીધું. હું એને આગળના રૂમમાં લઇ જવાનું નક્કી કરું છું. પણ એ મને પોતાને પકડવા દેવાની અનિચ્છા જતાવે છે. હું એના પગ આગળ આંગળી લઈ જઈ એને મારી આંગળી પર બેસવા કહું છું જે એને બરાબર લાગે છે અને આંગળી ઉપર આવી જાય છે.

માણસના હાથની સવારી કરતું એ જયારે ઘરમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે શું વિચારતું હશે? કે જામીનસાથે બંધાયેલા થોડા વિચિત્ર અને સમજાય નહિ એવા આ પ્રાણીઓ મૂર્ખ છે પણ કદાચ એમની (કુ)ખ્યાતિ જેટલા ખરાબ નથી.. ખૈર, અમે આગલા રૂમમાં પહોંચીએ છીએ. મારી ઈચ્છા એને બારી પાસેના ટેબલ પર બેસાડવાની છે પણ હવે ભાઈસાહેબને હાથ પરથી ઉતારવું નથી. હું જેમ જેમ એને ઉતારવાના પ્રયત્નો કરું છું એમ એમ એ પાછું ખસતું જાય છે અને તેના શરીરને મારા હાથ સાથે બળપૂર્વક દબાવી ઉતરવું નથી એમ જીદ કરે છે. જેમ તેમ કરીને હું એને ટેબલ પાર બેસાડું છું અને ફરી babblers ને બોલવું છું. આ વખતે એ લોકો આગલા બારણામાંથી અંદર આવે છે, ધમાલ મચાવે છે, હરીયાળ ની સામે પડેલા ફળ પણ પોતાના માનવા કે નહિ એનો થોડો વિચાર કરે છે પણ પછી એમ કર્યા વગર પાછા જતા રહે છે. આગળનું બારણું ખુલ્લું જ છે, હરીયાળ ને જવું હોય તો. પણ એને બહાર જવામાં રસ નથી.  

એને આવીને લગભગ 22 કલાક થયા પણ હજી સુધી એણે કાંઈ ખાધું પીધું નથી. મને જોકે એના ન ખાવા અંગે ખાસ ચિંતા નથી, જો એ પોતાની શક્તિ ખોરાક પચાવવામાં  વાપરવાને બદલે ઝડપથી પૂર્ણ સ્વસ્થતા મેળવવા માટે વાપરવા માગતું હોય તો એમ ભલે. પણ સાવ એકેય ટીપું પાણી પણ નહિ? એનાથી હવે મને થોડી ચિંતા થવા મંડી હતી (જોકે પાછલા 22 કલાકમાં એ વધુ ને વધુ સ્વસ્થ લાગતું હતું છતાં પણ..). છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે હું બહાર જઈ એમના મનપસંદ બે અલગ અલગ ઝાડના સરસ પાકેલા ટેટા લઈ આવી. નજીકમાં જ હતા ઝાડ. એણે એ ટેટામાં પણ કોઈ રસ ન લીધો. બસ, બેઠા બેઠા શાંતિથી બારીની બાર જોયે રાખ્યું.     

લગભગ જે સમયે કાલે બાજે એને પકડયું હતું તે સમયે અચાનક એ રાઘવાયું થાય છે. એને બહાર જાવું છે - હમણાં ને હમણાં. બારીમાંથી બહાર જવાનો પ્રયત્ન કરે છે પણ ત્યાં મચ્છરજાળી છે. બારણું બંધ છે. આડું અવળું ઉડી ભીંત, છત સાથે અથડાય છે અને છેવટે પડદાના રૉડ પર જઈ બેસે છે. હું તરત જ આવી બારણું ખોલું છું પણ એ એની મેળે બહાર જતું નથી. હું એને ઊંચો કરી મારો હાથ ધરું છું અને એ હાથ પર આવતું રહે છે.

હું હાથ નીચો લાવું છું, એ હવે ખુલ્લા બારણાની સામે છે પણ ઉડી જતું નથી. બે ડગલાં બહારની તરફ અને અમે ખુલ્લા આકાશ નીચે ઉભા છીએ. હું એને કહું છું કે એને પોતાની દુનિયામાં હેમખેમ પાછું જતા જોઈ મને ખુબ આનંદ થશે પણ હમણાં જવું કે નહિ એ નિર્ણય એણે લેવાનો છે. અત્યારે જ જવું એવું ફરજીયાત નથી. જો હજી એને પૂરો વિશ્વાસ ન હોય તો એ જેટલું રોકાવું હોય તેટલું રોકાઈ શકે છે. એ મારી વાત સાંભળે છે, પછી ઉપર જોવે છે, આસપાસના દરેક ઝાડનું શાંતચિત્તે નિરીક્ષણ કરે છે, પછી મારી સામે એક લાંબી, સહેજ પણ ઉતાવળ વગરની પળ સુધી જોવે છે અને.. એના પંજાએ હવે મારા હાથને નથી પકડયા. એનો ભાર હવે એની પાંખો પાર છે. જે લીમડાના ઝાડ પરથી કાલે એ પડ્યું હતું એ જ ઝાડ પર જઈને બેસે છે.

આ ક્ષણથી આગળ વાર્તા કહેવી સહેલી નથી. એને પોતાની દુનિયામાં હેમખેમ પાછું જતા જોવાનો આનંદ અને જેમાં તમારું ચિત્ત પૂર્ણપણે જેમાં રોકાયેલું હતું એ પોતાની દુનિયામાં પાછું જતું રહ્યું છે એ વાતનું અચાનક જ્ઞાન થતા ઉઠેલી તીવ્ર લાગણી એ બંનેને એક સાથે વર્ણવવી જાણે અશક્ય છે.

થોડા પ્રયત્ન પછી પાનખરના લીલા પીળા પાંદડામાં એકરૂપ થઇ ગયેલા એને હું શોધી શકું છું. હવે યાદ આવે છે - ફોટો તો એકે લીધો નથી. ઝડપથી અંદર જઈ કેમેરા લાવું છું અને ફોટો પાડું છું.

ફોટામાં એક વસ્તુ પર ધ્યાન જાય છે જે અત્યાર સુધી નહોતી જોઈ. એના પંજા ના નખ. અને તે સાથે જ મારુ ધ્યાન એક બીજી વસ્તુ પણ ગયું - મારા હાથ ઉપર ત્રણ ત્રણ ઇંચ લાંબા અને ઊંડા ઉઝરડા હતા જે ખુબ લાલચોળ થઇ સોજી ગયા હતા. મારા હાથ પરથી ન ઉતરવા માટે એણે લીધેલા જીદભર્યા ડગલાંને લીધે પડયા હશે.

એ ત્યાં ઝાડ ઉપર એકલું બેઠું હતું અને હું એકલી નીચે ઉભી હતી. 5-10 મિનિટ પછી એ ઉડ્યું. એ ઊંચાઈ પકડે છે, મારા માથા ઉપરથી પસાર થાય છે, હું ખુબ નર્વસ થઈને જોઉં છું એ બરાબર ઉડે છે? અને આ શું?એ થોડી દૂરના ગુલમહોરના ઝાડ પર નથી રોકાતું, વધુ ઉંચે ઉડી 70-80 ફૂટ દૂરના એક પાંદડા વગરના ઊંચા ઝાડ પર બેસે છે. એકદમ તો મને મારી આંખો પર વિશ્વાસ ન થયો. એ જે ઝાડ પર જઈને બેઠું હતું તેની ઉપર એની જાતિના પક્ષીનું મોટું ટોળું પહેલાથી જ બેઠું હતું. એ હવે નબળું પણ નહોતું અને એકલું પણ નહોતું.

દૂરથી એ ઝાડ પર બેઠેલું મારું હરીયાળ એક નાનાં ટપકાથી વિશેષ નહોતું જણાતું પણ છતાં, હું એક છેલ્લી વાર કેમેરો એની તરફ કરું છું. એક એવો ફોટો પણ મારે માટે અમૂલ્ય બની રહેત જેમાં કયું ટપકું એ છે એ મને ખબર હોય પણ જયારે હું ફોટો લઉં છું ત્યારે એ આવો આવે છે. બધા પક્ષી મારી તરફ પીઠ અને સામેની તરફ મોઢું એમ બેઠા છે પણ મારું હરીયાળ ડોક ફેરવી મારી તરફ જોઈ રહ્યું છે.

રૂંધાતે અવાજે મેં એને કહેવાનો પ્રયત્ન કર્યો 'મારી ચિંતા કરતું નહિ. આનંદથી જાજે.'